راز و رمز عدد هفت ،عددی با قدمت هفت هزار سال

راز و رمز عدد هفت ،عددی با قدمت هفت هزار سال

 

تهیه و تدوین : حبیب راثی تهرانی
راز و رمز عدد هفت ،عددی با قدمت هفت هزار سال
عدد هفت عددی است که شاید مثل همه ی عدد های دیگر در نظر ما عادی جلوه کند اما نگرش ما وقتی متبلور می شود که خواص عدد هفت را بدانیم و ببینیم چه «هفت» هایی در زندگی ما وجود دارند. راز پیدایش عدد هفت، مسئله ای پیچیده است که سالیان متمادی روی این مقوله بحث و تبادل نظر شده و هنوز کسی نتوانسته به درستی به اسرار پیدایش و تقدس این عدد پی ببرد. اما آنچه مسلم است تقدس و احترام عدد هفت، حضوری مستمر در تاریخ هفت هزار ساله دارد. از عصر اسطوره و افسانه تا عصر تاریخ، از پیدایش تاریخ تا به امروز، از میان اعداد، عدد هفت از دیرباز مورد توجه اقوام مختلف جهان بوده و همواره از تقدم و اولویتی خاص برخورداربوده است و نشانه ای از یک نظم کامل و دوره ای کامل است. حتی گفته می شود این عدد به کمال روح و ماده اشاره دارد و هرجا لازم بوده تا نشانه ای از یک کمال مقدس و قابل احترام و یا مجموعه ای بدون نقص ذکر شود، از این عدد استفاده شده است، شاید به دلیل شناخت سیارات هفت گانه که سومری ها کاشف آن بوده اند و توجه به ماوراء الطبیعه، بشر از آغاز با این عدد انس و الفت خاصی یافته است.

تاریخچه:

«هفت» از آن سوی تاریخ می آید

در سال ۱۸۸۹ میلادی کتابی از یک جهانگرد کتابی منتشر شد که، از جمله روش شمردن را در میان قبیله ای از تورس شرح داده است. آنها برای شمردن تنها از دو واژه استفاده می کردند: یک و دو. برای عدد سه می گفتند «دو و یک » برای چهار «دو و دو»، ولی برای عددهای بزرگ تر از ۶، هر قدر که بود، می گفتند «خیلی ».

گرچه این آگاهی مربوط به پایان سده ی نوزدهم است ولی می تواند گواهی بر شیوه ی شمردن در آغاز شکل گیری مفهوم عدد در میان انسان های نخستین باشد.

بعد ها که برای عددهای بزرگتر هم نامی در نظر گرفتند.به احتمالی برای عدد «هفت» از همان واژه ی قبلی «خیلی» یا «بسیار» استفاده کردند. عدد هفت که سده های متوالی برای آنها نا شناخته بود، اندک اندک به صورت عددی مقدس در آمد. وقتی که مصری ها، بابلی ها و دیگر امت ها توانستند پنج سیاره ی نزدیک تر به خورشید را بشناسند، با اضافه کردن ماه و خورشید، به عدد هفت رسیدند و این بر تقدس عدد هفت افزود .

احترام و تقدسی که اقوام گذشته در سرزمین های دور و نزدیک برای عدد هفت قائل بودند، همچنان بر جای مانده و به نسل های بعدی رسیده ، وارد آئین ها، ادیان و کتاب ها شده و تا امروز در افسانه ها و قصه ها، میدان های رزم، فرهنگ عامه، اخلاق و حکمت، هنر و معماری، بزم ومرگ ، جنگ و سفر، حتی در کوه ها، دشت ها، دریاها، عجایب جهان، علوم و فنون، اختر و نجوم، در بازی ها و شادی ها، آلات موسیقی، غذاها و هزاران مورد دیگر زندگی حضور داشته و با زندگی روزمره مردم عجین شده است.

بخش اعظم «هفت گانه» ها مقتبس از نمونه اولی و اصلی «هفت سیاره» است. (خورشید،ماه،مشتری،زهره،زح� � ?،مریخ،عطارد)، معتقداتی درباره ستاره شناسی و شناخت هفت سیاره سبب شده بود که برای هر یک از سیارات هفت گانه، با صفات و مختصاتی شناخته شوند. سیارات هفت گانه، در قلمرو نجومی خدایانی با نیرو و توانایی بسیار بودند. اهدای نذور و هدیه های فراوان برایشان انجام می شد. این ایزدان در ساخت و تعیین سرنوشت و بخت مردم بسیار مؤثر محسوب می شدند و به نظر می رسد که بار چنینی معتقداتی برگرفته از اقوام بین النهرین باشد.

کیمیاگران که هر هفت فلز اصلی را می شناختند، هر یک را به یکی از سیارات هفت گانه نسبت می دادند، یعنی :

زر (طلا) به آفتاب (شمس)، سیم (نقره) به ماه،قلع (ارزیر) به مشتری (برجیس)، مس به زهره (ناهید)، سرب به زحل (کیوان)، آهن به مریخ (بهرام) و جیوه به عطارد (تیر).

همراهان داریوش با خود او هفت نفر بودند، در نقش رستم در بالای آرامگاه داریوش ، هفت نقش ملاحظه می شود .

جنگهای هفت ساله در زمان لوئی 11 واقع شد.

در اهمیت و تقدس عدد هفت بیان این مطلب شایان توجه است که در تفسیر ابوالفتح رازی چاپ آیت الله مرعشی؛ ص 82 آمده است که «وهب بن مبنه گفت: کادت الاشیاء ان یکون سبعاً».

«نزدیک بود که چیزها هم هفت شود، آسمان ها هفت و زمین هفت و کوه ها هفت و دریاها هفت و عمر دنیا هفت هزار سال است و ایام هفت و کوکب سیار هفت است و طواف خانه خدا هفت است و سعی و صفا و مروه و رمی الجمرات هفت است و درهای دوزخ هفت و درکات او هفت است، و امتحان یوسف در زندان هفت سال بود و.... قرآن هفت سبع است و....»

جایگاه عدد هفت در اسلام:

- آسمان هفت طبقه دارد و آخرین مکان عروج پیامبر(ص) آسمان هفتم محسوب می شود.

- فرعون در خواب هفت گاو چاق و هفت گاو لاغر را دید که گفتند هفت سال خشکسالی و هفت سال فراوانی می شود.

- جهنم هفت طبقه دارد .

- گناهان اصلی هفت عدد است .

- پیش از اسلام در بین اعراب ، هفت بار طواف دور کعبه مرسوم بوده و در سنت اسلامی نیز چنین است .

- هنگام رمی جمرات هفت سنگ به جایگاه شیطان پرتاب می شود.

- در هنگام سجده در نماز هفت عضو از بدن باید روی زمین قرار بگیرد.

- هفت نفر قاری قرآن معروف بودند .

عدد هفت در آیات قرآن کریم

تجلی عدد هفت در قرآن مجید نیز چشمگیراست. قرآن کریم کتابی است که آن را «هفت سبع» نامیده اند، نخست آن که قاریان قدیم آن را به هفت بخش تقسیم کرده، هر روز یک سبع و هر هفته یک بار ختم قرآن می کردند، دوم آن که مشتمل بر هفت موضوع، وعد و وعید، وعظ، قصص، امر، نهی و ادعیه است.

- نخستین سوره قرآن کریم، سوره فاتحه است که عدد آیاتش هفت می باشد.

- عدد الفاظ شهادتین، هفت است که همان «لا اله الا الله، محمد رسول الله» باشد.

- قرآن کریم مقرر داشته که عدد آسمان ها هفت است و لفظ سبع سموات و یا «السموات السبع» را هفت بار تکرار کرده است.

- در آیه 12 از سوره طلاق، عدد زمین ها را مانند آسمان ها هفت فرموده است.

- در قرآن کریم، از خلقت شش روزه آسمان و زمین هفت بار یاد شده است.

- در سوره لقمان، آیه 27 از هفت دریا (سبعه البحر) سخن به میان آمده است.

- درسوره کهف آیه 22 به اصحاب کهف (هفت تن) یاد شده است.

- در قرآن آمده: جهنم مکانی است که هفت طبقه یا هفت در دارد و هر دری برای ورود دسته ای از گمراهان معین گردیده است.

- در سوره الحاقه، آیات 6-8، از هلاکت قوم عاد که هفت شبانه روز به بلا مبتلا شدند، سخن به میان آمده است.

- در سوره بقره، آیه 261 به «هفت سنبله» اشارت است.

- در قصه یوسف (سوره یوسف، آیات 43-49) که «احسن القصص» نامیده شده، رقم قدسی هفت به کرات در آن چون: خواب دیدن فرعون هفت گاو فربه و هفت گاو لاغر و هفت سنبله تر و هفت سنبله خشک و تعبیر یوسف که هفت سال فراوانی باشد و سپس هفت سال سختی و قحطی ، ذکر شده است.

- عدد هفت، 27 بار در قرآن ذکر شده و اولین عددی که خداوند در قرآن ذکر کرده، عدد هفت است و میان سوره "بقره" که اولین بار عدد هفت در این سوره آمده و سوره "نباء" که آخرین هفت در آن ذکر شده ، 77 سوره قرار دارد.

هفت در آئین زرتشت:

ایرانیان قدیم در آیین زرتشت، اهورامزدا را مظهر پاکی می دانستند و برای او هفت صفت را بر می شمردند و در مقابل او اهریمن را پدید آورنده ی پلیدیها می دانستند و می گفتند در پیرامون اهورامزدا فرشتگانی هستند که مظاهر صفات حسنه اند.(در آئین زرتشت هفت فرشته مقرب وجود دارد)

هفت در آئین مسیح :

- هفت معجزه ، از 33 معجزه را مسیح در انجیل ذکر کرده است .

- در انجیل از هفت روح پلید صحبت شده

- تعلیمات کلیسای کاتولیک هفت گناه کبیره(غرور، آزمندی، بی عفتی، حسد، افراط، خشم و کاهلی) و هفت پیمان مقدس(غسل تعمید، تسلیم و تصدیق، تقدیس و بلوغ، ازدواج، استغفار و توبه، غسل قبل از مرگ با روغن مقدس، در آمدن به لباس روحانیون مسیحی وجود دارد. )

- به نظر فرقه کاتولیک ، هفت نوع شادی و هفت غسل تعمید وجود دارد.

هفت در آئین برهما:

در آئین برهمایی هفت پروردگار هندوان به نام آدی تیا خوانده می شود.بنا بر باور هندوان انسان هفت بار می میرد و باز به دنیا می آید.در روز عروسی ، عروس و داماد باید هفت قدم به اتفاق هم بردارند. هفت قسم بخورند .

فلسفه هفت سین چیست؟

به طور مقدمه باید دانست که عدد "هفت" نزد ایرانیان قدیم مقدس بوده و به خاطر ستارگان هفتگانه یعنی « زهره ، مشتری ، عطارد ، زحل ، مریخ ، زمین و خورشید » عدد هفت را گرامی می داشتند. زرتشتیان ، اعتقاد داشتند که عقل مقدس یعنی " اهورامزدا " که به او "سپند مینو" نیز می گفتند ، شش وزیر بزرگ به نام "امشاسپندان" دارد( یعنی مقدسان جاویدان) و این شش امشاسپند با "سپندمینو" تشکیل (هفت سپند) می دهند.علت این که سفره هفت سین به راستی هفت سین است ، اشاره به هفت "امشاسپند" است و چون کلمه "سپند" با سین شروع می شده ، روی این اصل به علامت آن هفت مقدس جاودان ، چیزهائی در نظر گرفته شده که همه با حرف سین شروع می شوند : سیر، سرکه، سیب، سماق، سمنو، سنجد، سکه، و سبزی که سر سفره می گذاردند و به سفره ی هفت سین معروف است.

جایگاه عدد هفت در گستره زبان و ادبیات فارسی

عدد هفت گذشته از این که در میان اقوام و مذاهب مختلف حالت سعد یا نحس داشته، در ادبیات فارسی نیز اهمیت خاصی پیدا کرده و بازتاب و کاربرد بسیار شدیدی یافته است. چنان که در بسیاری از موضوعات و اصطلاحات منعکس شده است مانند:

- هفت پیکر نظامی گنجوی(سلسله الذهب- سلامان و ابسال- تحفه الابرار- سبحه الابرار- یوسف و زلیخا- لیلی و مجنون و خردنامه)

- منطق الطیر عطار؛ مشتمل بر هفت وادی است که سالک باید طی کند؛

- هفت اورنگ جامی؛

- هفت بند محتشم کاشانی؛ هفت بند در رثای شهیدان کربلا

به اعتقاد بسیاری از شاعران مانند جامی تعداد ابیات غزل باید هفت بیت باشد.

همچنین، با مراجعه به فرهنگ هایی نظیر لغت نامه دهخدا، فرهنگ معین، فرهنگ ادبیات فارسی، فرهنگ نظام، فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی، فرهنگ جامع دیوان حافظ، فرهنگ نام های شاهنامه و پاره ای کتب، می توان شواهدی از اصطلاحات و ترکیبات و کنایات و اشارات مربوط به عدد هفت را پیدا کرد.

عدد هفت در وادی تصوف و عرفان از چه جایگاهی برخوردار است؟

عرفای بزرگ عشق و وصال را در هفت مرحله و هفت وادی نشان داده اند و فاصله ی بین هستی و تباهی را پنچ مرحله دانسته اند.
هفت در تصوف و عرفان جایگاه خاصی دارد، اصطلاحاتی اعم از اصطلاحات عرفان عملی، عرفان نظری و تعبیرات ذوقی و اشراقی که با عدد هفت ترکیب یافته است.

این اصطلاحات شامل:مراتب و مقامات سالکان است، کردار و خوی صوفیه و روابط آن ها با یکدیگر، ریاضت، شرایط و آداب آن و شطحیات و... است.

هفت در تصوف :

هفت وادی سلوک در تصوف معروف است:

طلب ، عشق، معرفت ، استغنا ،توحید، حیرت ، فنا

مولوی می گوید:

هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم

این عدد در هنر چه جایگاهی دارد؟

ادبیات، نقاشی، مجسمه سازی، موسیقی، معماری، تئاتر و سینما، زاده اندیشه هاست. هفت هنردر حقیقت آغاز و شروع راه انسانی برای گریز از زندگی مادی است و به زبانی دیگر، انسان با هنرهای هفت گانه، بر اشرف مخلوقات بودن خود صحه گذاشته است.

مثالهایی از تجلی و نفوذ عدد هفت در هنرهای هفت گانه:

در ادبیات(قبلا به آن اشاره شده)،در نقاشی(تابلوی موسوم به هفت گناه کبیره اثر پیتر بروگل)،مجسمه سازی، درموسیقی هفت نت اصلی موسیقی( دو ر می فا سو لا سی) و هفت دستگاه موسیقی ایرانی (دستگاه های ماهور- شور- همایون سه گاه- چهارگاه-نوا و راست پنجگاه)

درمعماری معابد هفت طبقه وجود داشته( در بابل و آشور هر معبدی هفت طبقه داشت و هر طبقه به نام یکی از سیارات و هفت رنگ بود - سرخ ، سیمین، سفید، سیاه، ارغوانی، آبی و سبز- )، و نیز حصار اکباتان هفت دیوار داشت و آرامگاه کورش که هفت پله دارد. در تئاتر (هفت اندوه) و در سینما (هفت سامورایی)چشمگیر است و در گستره بیکران هنرها(هفت نوع شیوه کتابت خط فارسی، کاشی هفت رنگ،)، عدد هفت از جایگاهی خاص برخوردار است.

از قدیم، رنگ های اصلی(زرد- آبی- نارنجی- سرخ- بنفش- سبز و نیلی) را که از تجزیه نور خورشید پدید می آیند، هفت رنگ دانسته اند، هرگاه مروری به اثرات مختلف رنگ ها بنماییم، با «هفت نوع تضاد رنگ» روبه رو خواهیم شد. این هفت تضاد از نظر هنری، بسیار با اهمیت و پر ارزش هستند که هر کدام به طور جداگانه همراه با شواهد تصویری در این مبحث مورد مطالعه قرار گرفته اند.

عجایب هفتگانه جهان

- باغ های معلق بابل

- اهرام ثلاثه مصر

- مجسمه زئوس بر فراز کوه المپ

- فانوس اسکندریه

- معبد دیان در یونان

- مقبره موزول در آسیای صغیر

- مجسمه رودس در هالی کارناس

و.... همگی حاکی از آن است که زیباترین اندیشه های هنری آدمی در حصار این عدد گنجانیده شده است.

هفت در قلمرو فرهنگ عامه

تجلی عدد هفت در قلمرو فرهنگ مردم چنان چشمگیر است و هر مبحثی از آن که در حیطه اقتدار فرهنگ و دانستنی های عوام قرار گیرد، خالی از تأثیر عدد هفت نیست مانند: آداب و رسوم، عقاید و عادات، قصه ها و افسانه ها، لغات و کنایات، ترانه ها و لالایی های دلنشین، بازی ها، ضرب المثل ها و.... در اساطیر ایران، هفت خوان رستم و اسفندیار، هفت بزم انوشیروان با بوذر جمهر، هفت پادشاه، هفت دلاور، هفت پل، هفت کوه و... به چشم می خورند. عدد هفت یکی از خوش یمن ترین و مبارک ترین اعدادی است که می توان در فرهنگ عامه یافت ،حضور این عدد در بسیاری از نامگذاری ها ، دال برجایگاه مطلوب این عدد در بین مردم است.

نمو نه هایی از تاثیر عدد هفت در فرهنگ عامه:

- هفت خوان رستم: که شامل جنگ با شیر- تشنگی زیاد- جنگ با اژدها- کشتن زن جادوگر-کشتن اولاد جنگ جو – کشتن ارژنگ دیو و کشتن دیو سپید است و رستم پس از غلبه بر افراسیاب هفت سال در سرزمین توران سلطنت کرد. همچنین هفت خوان رستم کنایه از بودن موانع دشوار و زیاد بر سر راه است.

- هفت جان داشتن: کنایه از جان سخت بودن است

- مراسمی که هفت روز پس از فوت متوفی برای او برگزار می شود مراسم شب هفت نام دارد.

- هفت کفن پوساندن : کنایه از اینکه مدت زمان زیادی از مرگ فرد می گذرد.

- هفت خانه آن ورتر: کنایه از فاصله زیاد است.

- خواب هفت پادشاه: کنایه از داشتن خواب سنگین و طولانی

- اژدهای هفت سر معروف است .

- هفت پسر گشتاسب به هفت راهزن تبدیل شدند.

- هفت کوه
هفت کوهی که در معجم البلدان از آن نام برده شده است،عبارتنداز:

کوه قاف: به بلندای فلک و از جنس زمرد که کبودی رنگ هوا از انعکاس اوست.

کوه دماوند

کوه سراندیب در سریلانکا که نقش جای پای حضرت آدم در آن است.

کوه گلستان در توس

کوه ورن در بلاد مغرب

کوه لزگلیان یا قفقاز

کوه چین

عدد هفت چنان با افسانه های ایرانی عجین شده است که کمتر افسانه ای وجود دارد که در جایی از آن به عدد هفت برنخورده و یا لااقل داستان با هفت شبانه روز جشن و چراغانی به پایان نرسد.

کمتر قوم و جامعه ای را نیز سراغ داریم که در اسطوره ها، افسانه ها و معتقداتش «هفت» کمیتی مشخص کننده، تعیین کننده و کامل نباشد.فراوانی رقم هفت در اساطیر، متون مقدس و قصه های پریان به روشنی نمودار نمادی بس والاست.

در اساطیر بین النهرین، بادها و سلاح ها با عدد هفت می آیند. برای هبوط به دوزخ باید از دروازه های هفت گانه ـ هفت دروازه هفت دیوار ـ گذشت و.... همگی نمایانگر نفوذ عدد هفت در اساطیر بین النهرین است.

در نزد مصریان، رقم هفت نماد زندگی جاودان و ابدی بوده.در مصر، قریب به سه هزار سال پیش از میلاد، هفت پری مادرخوانده به کمک زائو یا زنان جوان به هنگام بارنهادن می شتافتند و از سرنوشت نوزادان خبر می دادند.

در فرهنگ و باورهای عامیانه مردم اعداد بسیاری وجود دارند که جنبه تقدس یا نحوست دارند که پرداختن به همه آنها مستلزم پژوهش های گسترده تری است. ولی این نکته قابل توجه است که در طول تاریخ در ورای مفهوم کمی اعداد ، مفاهیم و باورهای عامیانه، علمی، مذهبی و گاه اسطوره ای وجود داشته است که مستقیما به زندگی مردم مربوط می شده است.


منابع :

- فصلنامه علمی و پژوهشی هنر نامه،بهار 1377 ،شماره صفر،پرنیان هفت رنگ، نسرین طباطبایی اردکانی

- هفت در قلمرو تمدن و فرهنگ بشری/زهره والی-تهران:اساطیر، ۱۳۷۹

- لغت نامه دهخدا

- دایرة المعارف زرین

_ حسن زاده، آمنه، جایگاه اعداد در فرهنگ مردم ایران با تاکید بر اعداد هفت و چهل، فرهنگ مردم ایران ش 10 پاییز 86

- حسن زاده، آمنه، جایگاه عدد "هفت" در ادب فارسی و فولکلور ایرانی
/ 0 نظر / 69 بازدید