نگاهی بر معماری ایرانی

معماری و مصالح ساختمانی قلعه ها


با توجه به تقسیم بندی قلعه های ایران به دو نوع جلگه ای و کوهستانی، مصالح ساختمانی آنها نیز متفاوت است. طرح اصلی قلعه های جلگه ای مربع یا مربع مستطیل است که درچهارگوشه آن برج های مدور برای دفاع ساخته شده اند. مصالح این قلعه ها خشت و گل است و به ندرت از آجر و گچ استفاده شده است. باروی این قلعه ها چینه ای است یا با خشت های قطور ساخته شده است. ضخامت بعضی از باروها به چهار متر هم می رسد. اطراف بعضی از قلعه ها خندق حفر می کردند و برای رسیدن به قلعه از پل متحرک بهره می گرفتند. بعضی از قلعه ها به دلیل امنیت آنها محل سکونت کشاورزان و روستاییان شد مانند قلعه هنجن در سر راه نظنز به ابیانه .


از قلعه های مشهور ایران ، قلعه فلک الافلاک خرم آباد است که هم اکنون تبدیل به موزه شده است.


فصل هشتم – مساجد و عوامل مشترک در آنها و تزئینات وابسته به معماری آنها


مناره ها


مناره های بناهایی هستند در قالب برج بلند و باریک که معمولاً در کنار مساجد و بقاع متبرکه برای گفتن اذان ساخته می شوند. کلمه منار یا مناره به معنای جای نور و نار (آتش) است.پلکان های مناره ها از داخل به صورت مارپیچ است و هر چه به طرف رأس منار پیش می رود پهنای پله ها کمتر و باریک تر می شود. قدیم ترین منار یا برج راهنمای موجود در ایران ، میل اژدها مربوط به دوره اشکانی است که در غرب نورآباد ممسنی قرار دارد. این میل 7 متربلندی دارد و مصالح آن سنگ های سفید با تراش منظم است.
از دوره ساسانی نیز ، مناری در فیروز آباد فارس باقی مانده است که به صورت توده بزرگی از سنگ و گچ است. این منار چهار ضلعی است و پلکان آن از خارج است . ارتفاع منار در اصل 33 متر بوده و ابعاد آن در پای منار حدود 11 متر است.
قدیمی ترین مناره دوره اسلامی در شهرستان قم واقع است. این مناره آجری علاوه بر عملکرد شاخص شهری احتمالاً به عنوان میل راهنما هم کاربرد داشته و در بالای آن اذان نیز گفته می شد. این مناره مدور و راه پله آن از درون است. از مناره های قدیمی دیگر مناره تاریخانه دامغان ، منار مسجد جورجیر اصفهان و منار خشتی مسجد جامع مخرج در یزد است. یکی دیگر از مناره های آجری قدیمی ایران مناره ایاز کنار مقبره ارسلان جاذب در نزدیکی مشهد است که مربوط به قرن چهارم هجری است.
منارها ابتدا منفرد بودند و مصالح آنها از خشت بود و بعدها با آجر همراه با تزیینات آجری و کتیبه ساخته شد. منار مسجد علی در اصفهان و منار تاریخانه بعداً به اصل بنا اضافه شده است. در همین زمان منارهای زوجی به ویژه ایوان های گنبد دار متعادل گردید که در این حالت به آن «گلدسته» نیز گفته می شود.
از قدیم ترین منارهای دوره سلجوقی می توان منار مسجد ساوه، منار مسجد پامنار و منار مسجد جامع کاشان را نام برد.
زیباترین منارهای زوجی ایران در دوره صفویه احداث شدند که نمونه های آن منارهای مسجدامام خمینی اصفهان، و منارهای مدرسه چهارباغ (مادرشاه) در اصفهان است.
هر گلدسته یا مأذنه شامل قسمت های زیر است :
1. پایه
2. بدنه یا ساقه
3. محل گفتن اذان (مأذنه)
4. تاج یا کلاهک


گنبد


گنبدها یکی از علایم معماری اسلامی هستند که متنوع ترین آنها در ایران به کار گرفته شده اند. مصالح آنها از خشت خام با اندود کلاهگل یا آجر و سنگ است و رنگ آنها معمولاً آبی فیروزه ای است.
گنبدهای ایران به دو دسته رک و نار تقسیم می شوند. گنبدهای نار مانند گنبد مدرسه چهارباغ در اصفهان و گنبد میرزا رفعیا در اصفهان و گبد مسجد گوهرشاد در مشهد.
گنبدهای رک به سه گروه تقسیم می شوند که عبارتند از :
1. گنبدهای رک هرمی مانند مقبره فیض کاشانی در کاشان و گنبد خانقاه حاج عبدالصمد در نطنز
2. گنبدهای رک مخروطی مانند گنبد میل رادکان در قوچان
3. گنبدهای رک اورچین (پله پله ای ) مانند گنبد مقبره دانیال نبی (ع) در شوش گنبدهایی که ما از خارج بنا مشاهده می کنیم پوسته بیرونی بنای گنبد است که به آن اصطلاحاً «خود» می گویند، ولی گنبد دیگری در زیر گنبد خارجی وجود دارد که آن را از داخل مشاهده می کنیم و به آن اصصلاحاً «آهیانه» می گویند.


شبستان


شبستان ها فضاهای سرپوشیده و دارای ستون های یک شکل و موازی اند که از یک طرف به صحن مسجد راه دارند. سقف شبستان ها مسطح و یا قوسی شکل (طاق و تویزه) هستند.
مساجد بستگی به اهمیت و اعتبار و تعداد نمازگزارانشان دارای یک یا چند شبستان هستند.

محراب


محراب نشان دهنده قبله مسلمین است، کلیه مساجد اسلامی در کشورهای مسلمان محراب دارند. محراب ها در فرورفتگی قسمتی از دیوار قبله و از ساده ترین وجه تا پرنقش و نگارترین شکل ساخته می شوند. محراب های ساخته شده در ایران به ویژه محراب های گچبری شده نظیر محراب اولجاتیو در قرن هشتم هجری در مسجد جامع اصفهان، محراب گچبری در مسجد اشترجان (اسفراین) ، محراب مسجد جامع ورامین، مسجد نی ریز فارس و مسجد جامع اردستان، از زیبایی ویژه ای برخوردارند.
همچنین محراب های کاشی کاری ایران مانند محراب زیبای مینایی و محراب مسجد میر عمادی کاشان از نمونه های بسیار عالی در ایران و جهان هستند.

کتیبه ها


کتیبه ها یکی از بارزترین عناصر نمادی معماری اسلامی به ویژه در مساجد و مقابر هستند. کتیبه های قدیمتر از آجرچینی و گچبری ها و کتیبه های جدیدتر با کاشی معرق و یا کاشی خشت اغلب به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی و بعضاً کتیبه های حجاری شده از سنگ مخصوصاً سنگ مرمر نیز دیده می شوند.


نورگیرها

نورگیر بنای ایرانی


اطراف گنبد و یا در ساق یا ساقه آن نورگیرهای زیبایی دیده می شود. این پنجره ها که معمولاً در بغل ایوان ها نیز به وجود آمده اند و اصطلاحاً به آن «پاچنگ» می گویند. در اکثر مساجد قدیمی جزو عناصر همراه مسجد هستند. نورگیرها از مصاحل کاشی معرق ، سنگ، آجر، کاشی و چوب ساخته می شوند و دارای نقوش اسلیمی یا هندسی هستند.
پنجره شبستان شمالی صحن حرم حضرت عبدالعظیم (ع) و امامزاده سهل بن علی (ع) بین قم و کاشان از شاهکارهای هنری ایران محسوب می شوند.
جنس پنجره های نورگیر در هند و پاکستان از سنگ مرمر است. یکی از زیباترین پنجره های نورگیر، پنجره های مشبک چوبی است مانند پنجره های محل نگهداری نخل در ابیانه.


از اره ها


از سطح زمین به فاصله یک متر و کمی بیشتر، کتیبه ای از سنگ یا کاشی تقریباً تمامی بناهای اسلامی و مساجد را به ویژه در محوطه ایوان و شبستان پوشانده است که به آن «ازاره» می گویند. ازاره های مسجد امام (مسجد شاه سابق) و مدرسه چهارباغ اصفهان و مسجد جامع اصفهان از مرمرهای مرغوب هستند. گاه لبه های بالایی از اره ها را مختصری تزیین می کردند.


مقرنس کاری


مقرنس ها بیشتر در زیر نیم طاق کروی شکل ایوان ها و نیم طاق های محراب ها عملکرد دارند. مقرنس های لانه زنبوری و مقرنس های کاسه ای از معروف ترین انواع مقرنس هستند. عالی ترین کار مقرنس کاری متعلق به دوره صفوی مربوط به ایران ورودی مسجد امام (مسجد شاه) ، مدرسه چهار باغ و مسجد شیخ لطف الله است که هر سه از نوع لانه زنبوری هستند.
مقرنس کاری ایوان ورودی مسجد جامع یزد و ایوان شرقی مسجد جامع اصفهان از نوع مقرنس کاری کاسه ای است

حجاری ها

این حجاری ها بیشتر متوجه ازاره های بنا و یا محراب ها و ستون های سنگی شبستان مساجد است که یکپارچه از سنگ مرمر حجاری شده اند.


کاشی کاری


یکی از ویژگی های تزیینات معماری ایران، کاشی کاری است که در نهایت استادی و تلفیق رنگ ها با هم در دیواره های جانبی و ایوان ها خودنمایی می کند.


گچ بری

محراب اولجایتو


از گچ در سقف بسیاری از زیر ایوان ها به صورت مقرنس و رسمی بندی و یا کاربندی به خوبی استفاده کرده اند. به ویژه در کتیبه های ایوان ها و زیر گنبدها ، گچ کارکرد مناسبی برای این اقدام دارد. اما مهم ترین نقش گچ در محراب های زیبا و با شکوه ایران است که نمونه های چنین محراب هایی را در مسجد جامع اصفهان (محراب اولجاتیو) می توان مشاهده کرد.

آجر کاری و گره چینی

در دوره اسلامی به ویژه در عهد سلجوقی علاوه بر استفاده کاربردی از آجر، آن را به عنوان تزئینات بنا و مخصوصاً در نماسازی به کار می بردند. همچنین برای طرح های کاربندی و گره سازی حداکثر استفاده از آجر شده است.
نمونه های زیبای این آجرکاری ها را می توان در ضلع شرقی صحن مسجد جامع نایین، نماسازی برج های خرقان قزوین و ایوان مسجد جامع اصفهان مشاهده کرد. یک نمونه دیگر از کار گره چینی با آجر که بسیار جالب توجه است. کاربندی با آجر در سقف مسجد جامع بروجرد است.
درهای چوبی و فلزی
اکثر امامزاده ها و زیارتگاه ها دارای درهای چوبی بسیار نفیس اند که روی آنها با انواع منبت و معرق چوب کار شده است. چوب این درها از درخت چنار یا گردو است که حشرات چوب خوار به آسانی نمی توانند در آن رخنه کنند.


عناصر تزیینی و آیینی منقول در بناهای مذهبی

به طور خلاصه در این بخش می توان از منبرهای قدیمی و رحل ها و سنگ آبه ها و زیلوهای قدیمی در مساجد نام برد. سنگ آبه ها ظروف سنگی بزرگی بودند که در داخل آنها آب آشامیدنی سالم ریخته می شد تا مردم از آب های دیگر برای رفع تشنگی استفاده نکنند زیرا آب های معمولی آلوده بودند.
فصل نهم – سایر بناهای مذهبی
سایر بناهای مذهبی شامل مقابر و آرامگاه ها و زیارتگاه ها، حسینیه ها و تکایا، مدارس علوم دینی، خانقاه و کلیساها می باشند که در زیر هر یک شرح داده می شوند.


زیارتگاه ها و آرامگاه ها

آرامگاه شیخ عطار


زیارتگاه ها وآرامگاه های ایران به شرح زیر تقسیم بندی می شوند:
1. زیارتگاه ها و مقابری که منتسب به فرزندان و اقوام نزدیک امامان معصوم اند مانند آستانه حضرت معصومه (سلام الله علیها) در قم ، زیارتگاه شاه چراغ برادر امام رضا در شیراز، شاهزاده حسین در قزوین و مرقد سلطان علی بن امام محمدباقر در شهر اردهال کاشان.
2. زیارتگاه ها و مقابری که مخصوص علم و فضیلت و نام آوران دینی و مذهبی و یاران ائمه اطهارند مانند خواجه ربیع و خواجه اباصلت در مشهد و شیخ صدوق (ابن بابویه) در شهر ری
3. آرامگاه و زیارتگاه ادیبان و شاعران و عارفان و دانشمندان مانند آرامگاه شیخ عطار و خیام در نزدیکی نیشابور
4. آرامگاه هایی که مخصوص پادشاهان ، امرا و حکام و فرمانروایان ایران است مانند گنبد کاووس یا قابوس در شهر گنبد قابوس در استان گلستان ، مقبره طغرل سلجوقی (برج طغرل) در شهر ری و گنبد سلطانیه در نزدیکی زنجان که در کنار و چسبیده به آن در محلی به نام «تربت خانه » مقبره سلطان محمد خدابنده (اولجاتیو از پادشاهان مغول ) واقع است. اما قدیمی ترین مقبره تاریخ دار مربوط به ایران، مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا است. این بنا سرشار از آجر کاری های متنوع است که مانند حصیر به هم بافته شده و گنبد آن شبیه گنبدهای ساسانی است.
5 . برخی از اماکن مقدس به دلیل وجود آثاری که در آنهاست موجب تبرک و تیمن گشته اند مانند زیارتگاه قدمگاه در نزدیکی نیشابور و زیارتگاه جمکران در نزدیکی قم


معماری مقابر


بسیاری از بناهای مقابر منفرد و تک بنا هستند یعنی فقط از گنبد و فضای زیر گنبد که محل قبر یا ضریح متوفی است تشکیل شده است مانند مقبره ملاحسن کاشی در سلطانیه ، مقبره شیخ عطار در نیشابور و مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا.
بیشتر مقابر شامل برج مقبره ای هستند. نمای بیرونی این برج ها اغلب با آجر، نماسازی و بدنه بنا به صورت مضرّس دندانه، دندانه تزیین شده است. معمولاً کتیبه ای آجری یا آجر لعابدار به صورت انواع خطوط کوفی در قسمت فوقانی بدنه دورتا دور گنبد وجود دارد که نام متوفی ، بافی و تاریخ بنا در آن ذکر شده است. مانند برج مهماندوست در دامغان، برج رادکان در نزدیکی گرگان، برج لاجیم و برج رسگت در سوادکوه مازندران .تاریخ کتیبه برج لاجیم 413 هجری و محل دفن یکی از امرای طبرستان (مازندران کنونی) است و احداث بنای آن مربوط به دوره آل زیار است.
از دیگر برج مقبره های معروف ایران گنبد قابوس است که در شهر گنبد قابوس در استان گلستان قرار دارد و مربوط به قرن چهارم هجری می باشد. این برج مدفن قابوس بن وشمگیر از پادشاهان آل زیار است.

گنبد سلطانیه


معروفترین بنای مجرد در ایران، تک بنای مشهور گنبد سلطانیه است که در سر راه قزوین به زنجان قرار گرفته است و به دلیل ارتفاع زیاد بنا از سطح زمین ( 52 متر زیر گنبد با کف) و جحیم بودن آن جزو اولین بناهای عظیم و معروف جهان به شمار می رود. این بنا به دستور سلطان محمد خدابنده (اولجاتیو) در دشت سرسبز سلطانیه ساخته شده است. گنبد آن دو پوسته است و تمامی سطح خارجی آن با کاشی های آبی رنگ پوشیده شده است. فضاهای اطراف گنبد با انواع و اقسام تزئینات گچبری و نقاشی زینت یافته و طرح نقشه بنا هشت ضلعی است و اطراف آن را حیاط بزرگی احاطه می کرده است.


اما تعداد زیادی ازآرامگاه ها و مقابر از یک مجموعه معماری تشکیل شده اند مانند مجموعه آستان قدس رضوی و مجموعه حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) و مجموعه شاه چراغ و ...

حسینیه ها


تاریخ آغاز بنای حسینیه ها را مربوط به زمان حکومت صفویان می دانند که پذیرش مذهب تشیع در میان ایرانیان عمومی شد. کارکرد حسینیه ها در ایام سوگواری امام حسین(علیه السلام) و یارانش در واقعه کربلا است و بقیه اوقات سال از آن استفاده نمی شود. حسینیه ها یک در دارند و معمولاً سرپوشیده اند یا سقف آنها را در ایام سوگواری با چادرهای بزرگ می پوشانند.


تکایا


عملکرد مذهبی تکیه و حسینیه کم و بیش یکسان است ولی تکیه کارکرد وسیعتری نسبت به حسینیه دارد. تکایا صرفاً مذهبی نبوده و بلکه نمایشهای آیینی و حماسی نیز در آن انجام می شده است. از نظر فرم و شکل معماری نیز تکایا کاملتر از حسینیه ها هستند. تکایا به صورت معمولی فضایی باز هستند اما بعی از تکیه ها سرپوشیده اند مانند دو تکیه بالا و پایین بازار تجریش که هر دو سرپوشیده اند.


معماری تکایا


در وسط صحن تکیه سکویی بلندتر از سطح زمین (حدود 1متر) تعبیه شده است که دایره یا هشت ضلعی است و قطر آن بین 6 تا 8 متر است که به منزله فضای نمایش می باشد. نمایش هایی نظیر رستم و سهراب، واقعه مرگ سیاوش و ... بالاخره نمایش های مذهبی و آیینی که همان تعزیه خوانی است. در اطراف صحن حیاط، اتاق یا حجره هایی در دو طبقه ساخته شده است که چهره های پایین ویژه مردان و غرفه های بالا مخصوص بانوان است. یکی از تکایای مهم ایران «تکیه دولت» در شهر تهران بوده که دستور ساخت آن در زمان ناصرالدین شاه صادر شده است.
یکی دیگر از تفاوت های تکیه با حسینیه در آن است که تکایا به چند گذر اصلی ختم می شوند مانند تکیه بالای تجریش که به چهار گذر اصلی می رسد.


مصلاها


مصلاها فضاهای وسیعی هستند که در گذشته برای اجرای فریضه نماز جمعه و نمازهای اعیاد در خارج از شهر احداث می شد. مصلای یزد که در تاریخ جعفری در قرن نهم از آن به نام «مصلای عتیق» نام برده شده است یکی از این مصلاهاست. احداث آن را مربوط به دوره آن مظفر می دانند. فضای این مصلا به شکل ذوزنقه است. مصلای معروف دیگر، مصلای سبزوار است به شکل دایره بوده است.


مدارس علوم دینی


از جمله این مدارس، مدرسه مشهور چهارباغ (مادر شاه) اصفهان است که مربوط به دوره صفوی و به دستور مادر شاه سلطان حسین ساخته شده است.
مدارس دینی در عصر قاچار رونق دوره صفویه را نداشتند. از جمله مدارس این دوره مدرسه شهید مطهری ( مدرسه سپهسالار) مدرسه صدر در تهران و مدرسه امام خمینی ( سلطانی سابق) در کاشان مدرسه غیاثیه خرجود خواف در خراسان و مدرسه جده بزرگ در اصفهان می باشند.


معماری مدارس


مدارس نیز از جمله فضاهای معماری هستند که برابر خصوصیات جغرافیایی و آب و هوایی هر منطقه احداث می شوند. یکی از مهمترین عناصر فضایی یک مدرسه حجره های آن است.
قرار گرفتن حجره ها در چهار جبهه بنا، موجب تکوین شکل خاصی می گردد. شکلی که کم و بیش آن را در کاروان سراها و خانقاه ها نیز می توان دید، عناصر عملکردی مدارس عبارت اند از : حجره محل اقامت طلبه ها، مدرس محل تدریس استادان ، کتابخانه ، مسجد، اتاق های خادم، چراغ دار، سقا، آبکش و سرویس های بهداشتی


خانقاه ها


این اماکن مخصوص تجمع عرفا و صوفیان و دراویش است. بنای خانقاه مشابه بنای مدارس علوم دینی است و عناصر تشکیل دهنده آن عبارتند از : حیاط مربع و یا مربع مستطیل با حوضی در وسط و چهار باغچه، با صفا در چهارگوشه آن، در اطراف حیاط و در فاصله ایوان ها حجره ها یا اتاق هایی ساخته شده که به اقامت سالکان طریقت و خادمان و مریدان اختصاص دارد. در هر خانقاه حجره هایی نیز به مسافران از راه رسیده اختصاص می دادند. و در هر خانقاه حجره ای نیز به پیر اختصاص دارد. حجره و زوایای کوچکی نیز برای خلوت نشینی و چله نشینی در هر خانقاه وجود دارد مانند زاویه «شاه نعمت الله ولی» در رواق جنوبی خانقاه شاه نعمت الله ولی در کرمان . سقف رواق شمالی مقبره شاه نعمت اله ولی در رواق جنوبی خانقاه شاه نعمت اله ولی در کرمان. سقف رواق شمالی مقبره شاه نعمت اله ولی با گچ ، کاربندی زیبایی شده است. اصل بنای شاه نعمت اله ولی مربوط به عصر صفوی است. در تهران خانقاه های صفی علیشاه ، مشیرالسلطنه و ظهیرالدوله شهرت دارند. در شیراز خانقاه چهل تن و هفت تن از خانقاه های مشهور قدیمی هستند. در روستای بیدخت گناباد مقبره نور علیشاه ، از خانقاه های بزرگ و مشهور است. از خانقاه های دیگر می توان به مقبره صفی الدین اردبیلی جد پادشاهان صفوی در اردبیل اشاره کرد که گنبد «الله الله » آن مشهور است. دیوار فضای اصلی این مقبره با مهارت و ظرافت تنگبری شده و شبیه سالن مجموعه عالی قاپوست و به بنای چینی خانه معروف است.


کلیسای سنت استپانوس جلفا


این کلیسا در 16 کیلومتری غرب شهر مرزی جلفا و به فاصله 3 کیلومتری کناره های جنوب رودمرزی ارس و در روستای «دره شام» قرار گرفته اند. نام این کلیسا از نام اسپتانوس مقدس، شهید اول راه مسیحیت گرفته شده است.اما کلمه «سنت» یا «سانتا» به معنی مقدس است که همواره قبل از نام کلیسا آورده می شود. تاریخ بنای این کلیسا را بعضی مربوط به قرن 4 تا 6 هجری می دانند و عده ای مانند قارونیه سیاح فرانسوی ، آن را مربوط به دوره صفویه می داند.
از کلیساهای معروف دیگر منطقه آذربایجان، کلیسای سهرقه ، موجومبار و قره کلیساست که از نظر ساختمانی، ساده تر و مختصرتر از کلیسای استپانوس مقدس است.


کلیسای وانگ


کلیسای وانگ از بناهای مشهور دوران شاه عباس اول می باشد و به دلیل ایجاد موزه اختصاصی در محوطه این کلیسا همواره مورد بازدید جهانگردان قرار می گیرد. فرم و طرح کلیساهای اصفهان، تفاوت کلی با سایر کلیساها دارد. کلیسای وانگ در ناحیه جلفای اصفهان دارای گنبدی است که شکل و مایه گنبد مساجد ایرانی را دارد و بنا به آجر ساخته شده است.
کلیسا در محله ای به نام میدان بزرگ در منطقه جلفا و وسعت آن 8731 متر مربع است. قسمت داخل کلیسا و محوطه ای که به زیر گنبد یا گنبدخانه می رسد تماماً دارای ازاره کاشی کاری با کاشی های خشت هفت رنگ است. از حدفاصل ازاره های اطراف داخل کلیسا با سقف گنبد نقاشی های بسیار زیبا دارد. موضوع این نقاشی ها عموماً داستان ها و وقایع زمان حضرت مسیح (علیه السلام) و فرشتگان و مقربان و قدیسین مسیحیت و از خلقت آدم تا تصلیب مسیح است.
کلیسا دارای یک برج ناقوس یا کتیبه ای است که نشان می دهد ساخت بنای برج ناقوس در زمان شاه سلطان حسین (آخرین پادشاه صفوی) انجام شده است. برج ناقوس دو طبقه و بنای آن دارای تزئینات کاشی کاری و مقرنس کاری است.

 برگرفته ازhttp://gardeshgar6.blogfa.com

 

/ 0 نظر / 41 بازدید